PÊNÛS
 
ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م و حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم) 
     2016-09-06
پەرویز ڕەحیم

ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م و حكوومه‌تی دیموكراتیك؟

(ده‌وڵه‌ت، حكوومه‌ت و دیموكراسی) -  بەشی یەکەم

 

په‌رویز ڕەحیم قادر-  مامۆستا له‌ کۆلێژی یاسا و زانسته ‌سیاسییه‌کان/ زانکۆی سه‌لاحه‌د‌دین

 

پێشه‌كی:    

له‌م ماوه‌یه‌ی دواییدا كه‌ پرسی به‌ده‌وڵه‌تبوونی هه‌رێمی كوردستان، بوو به‌ بابه‌تێكی زیندوو و پڕ له‌ مشتومڕی لایه‌نه‌ سیاسییه‌كان و ته‌نانه‌ت تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگە له‌ باشووری كوردستان، به‌هه‌ڵه ‌(له‌ ڕووی واقعی و زانستییه‌وه‌)، بیروبۆچونیك له‌ ڕێگه‌ی‌ میدیاوه بڵاو بوویه‌وه‌ و ئاراسته‌ی خه‌ڵك كرا و به‌م پێیه‌یش گفتوگۆی فراوانی له‌سه‌ر كرا كه‌ به‌پوختی په‌یامه‌كه‌ ئه‌وه‌ بوو: "ده‌وڵه‌ت ده‌بێت دیموكراسی بێت و، پێویسته‌ ده‌وڵه‌ت مووچه‌ و خزمه‌تگوزاری و خۆشگوزه‌رانی مسۆگه‌ر بكات و دیموكراسی بێنێته‌ دی، به‌پێچه‌وانه‌وه تا ئه‌وانه‌ ده‌سته‌به‌ر نه‌كرێت،‌ ئێمه‌ ده‌وڵه‌تمان ناوێت."

ڕاستییه‌كه‌ی، ئه‌مه (به‌مه‌به‌ست یاخود له ‌ڕووی نه‌زانینه‌وه‌)‌ شێواندنی چه‌مكی ده‌وڵه‌ت و ئه‌ركه‌كانی و تێكه‌ڵكردنی له‌گه‌ڵ كۆمه‌ڵێك پرس و بابه‌ت و هه‌روه‌ها چه‌مك و دامه‌زراوه‌ و ڕێكخراوی سیاسی تره‌ وه‌كوو: حكوومه‌ت (به ‌هه‌ر سێ ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن و یاسادانان و دادوه‌ری) و له ‌لایه‌كی تره‌وه‌ چه‌مك و بابه‌تی دیموكراسی و سیسته‌می سیاسی و سیاسه‌ت و سه‌روه‌ری و...هتد.

له‌م نووسینه‌دا هه‌وڵ ده‌ده‌ین به ‌شێوه‌یه‌كی كورت، پوخت و ساده‌ تیشك بخه‌ینه‌ سه‌ر ئه‌و چه‌مكانه‌ و نیشانی بده‌ین كه‌ نابێت ئه‌م چه‌مكانه‌ له‌ بری یه‌كتری به‌كار بێنین. به‌م مانایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر باسی ده‌وڵه‌ت و مافی به‌ده‌وڵه‌تبوونی كوردستان و پرسی سه‌ربه‌خۆیی ده‌كه‌ین، ئه‌مه‌ زۆر جیاوازه (سه‌ره‌ڕای په‌یوه‌ستبوون و گرێدراوی و په‌یوه‌ندییان)‌ له‌ ناوه‌ڕۆك، بابه‌ت و پرسی دیموكراسی و سیاسه‌ت. له ‌لایه‌كی تره‌وه‌، ده‌سته‌به‌ركردنی دادپه‌روه‌ریی ناوخۆیی و پاراستنی ماف و ئازادییه‌كان و بنیاتنانی سیسته‌می سیاسی و حوكمڕانیی باش و هه‌روه‌ها حكوومه‌تێكی كارا و كاریگه‌ر و لێهاتوو و دیموكراتیك، به‌ده‌سته‌به‌ركردنی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ دێته‌ ئاراوه‌ نه‌ك به‌پێچه‌وانه‌وه‌.

ئه‌وه‌ی كه‌ به‌دیموكراتیك ده‌كرێت، له ‌ڕاستیدا حوكمڕانی و سیسته‌می سیاسییه‌ نه‌ك ده‌وڵه‌ت. به‌م پێیه‌یش دامه‌زراندنی سیسته‌مێكی دیموكراتیك له ئێستای هه‌رێمی كوردستان-عێراق و له‌ داهاتووی  حكوومه‌ت و سیسته‌می سیاسیی‌ ده‌وڵه‌تی باشووری كوردستان، په‌یوه‌ندیی به‌ كۆمه‌ڵێك هه‌لومه‌رج و دۆخ هه‌یه‌ كه‌ لێره‌دا‌ به‌كورتی ده‌یانخه‌ینه ‌ڕوو.

 

ده‌وڵه‌ت، سه‌روه‌ری و سیاسه‌ت:

ده‌وڵه‌ت (State):

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، ده‌وڵه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مرۆیی ده‌گوترێت كه‌ له‌سه‌ر زه‌وییه‌ك له‌گه‌ڵ ڕێكخراوێكی سیاسی، كه‌ توانای به‌كارهێنانی هێزی پابه‌ندكه‌ر و ڕه‌وا و یاسایی هه‌بێت. دیكشنێریی ئۆكسفۆرد، ده‌وڵه‌ت به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ڕێكخراوی سیاسی ده‌زانێت. دروستبوونی ده‌وڵه‌ت به‌مانا مۆدێرنه‌كه‌ی، ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ده‌ی 17ی زایینی‌ (1648)، په‌یمانی "وێستفالیا".

یه‌كێك له‌ باشترین پێناسه‌كان بۆ ده‌وڵه‌ت و شێوازه‌ جۆراوجۆره‌كانی، له ‌لایه‌ن زانایه‌كی به‌ناوبانگی ئه‌مركیی سۆسیۆلۆژیای سیاسی  به ‌ناوی "چارلز تیلی 1929-2008" كراوه‌ كه‌ ده‌ڵێت: "ده‌وڵه‌تان به‌گشتی، ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئۆرگانی ئیجبار (پابه‌ندكه‌ر)ن و شێوازی جۆراوجۆری كه‌ڵه‌كه‌بوونی سه‌رمایه‌ و ئیجبار، ‌ مۆدێلی جۆراوجۆر و جیاوازی له‌ ده‌وڵه‌ت درووست كردووه‌". هه‌روه‌ها ده‌وڵه‌ت به‌و ڕێكخراو‌ (organization)ه‌ ده‌ناسرێت كه‌ ناتاكه‌كه‌سی‌ و هه‌میشه‌یی و به‌رده‌وام بێت. وڵات و خاك و  حكوومه‌ت و سه‌روه‌ری و دانیشتووان، تایبه‌تمه‌ندی ده‌وڵه‌تن. ده‌وڵه‌ت، به‌ مانا مۆدێرنه‌كه‌ی، پێویسته‌ ئه‌م ڕه‌گه‌ز و بنه‌مایانه‌ی هه‌بێت: 1- سنووری جێگیر 2- ڕێكخستنی ئیداری، سه‌ربازی، دارایی و بیرۆكراسی 3- په‌یوه‌ندیی دیپلۆماسی 4- كۆنترۆڵكردنی هێزی سیاسی.

له ‌ڕاستیدا به‌ سێ هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌وه‌ی كه‌ ا- ده‌وڵه‌ت زیاتر چه‌مكێكی زه‌ینی و ناكه‌سی و ئابستراكته‌ ب- كه‌سه‌كان نوێنه‌رایه‌تیی ده‌وڵه‌ت ده‌كه‌ن، كه‌ له‌  حكوومه‌تدان ج- تێكه‌ڵی و ناڕوونی له‌ نێوان سیاسه‌ت و ده‌وڵه‌تدا‌، بوونه‌ته‌ هۆكاری ئه‌وه‌ی كه‌ سنووری نێوان ده‌وڵه‌ت، سیاسه‌ت و حكومه‌ت ڕوون و ده‌ستنیشانكراو  نه‌بیت. به‌م واتایه‌ كه‌ سه‌ره‌كیتیرین بابه‌تی زانستی سیاسه‌ت ده‌وڵه‌ته‌، یاخود ئه‌گه‌ر وردتر بڵێین پرسی هێزی ده‌وڵه‌ته‌. به‌م پێیه‌یش ململانێیه‌كان بۆ هێز له‌ ناوخۆی ده‌وڵه‌ت، په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌ته‌كان له‌ ئاست نێونه‌ته‌وه‌یی، سه‌رچاوه‌ی پێكهاتنی ده‌وڵه‌ت، جۆره‌كانی ده‌وڵه‌ت و ڕێكخراوه ‌سیاسییه‌كانی ده‌وڵه‌ت و به‌رده‌وامییان، پایه‌كانی هێزی ده‌وڵه‌ت، ڕه‌گه‌زه‌كانی بوونی ده‌وڵه‌ت، هۆكاره‌كانی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ت و...هتد، بابه‌ت و ناوه‌رۆكی سه‌ره‌كی زانستی سیاسی پێك دێنن. لێروه‌یه‌ كه‌ ئه‌م ناڕوونییه‌ زیاتر ده‌رده‌كه‌ویت. ته‌نانه‌ت له‌ فه‌لسه‌فه‌ی سیاسیشدا پرسه‌كانی دادپه‌روه‌ری، فه‌زیڵه‌ت، ئه‌خلاق، یه‌كسانی و ئازادی، به ‌ده‌وڵه‌ته‌وه‌ گرێ ده‌درێن. له ‌لایه‌كی تریشه‌وه،‌ كۆمه‌ڵناسیی سیاسیش له‌ ڕوانگه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ و كه‌لتوور و سیسته‌می ئابوورییه‌وه‌ باس له‌ چۆنیه‌تیی په‌یوه‌ندیی نێوان ده‌وڵه‌ت، گرووپ، دامه‌زراوه‌ و هێزه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان ده‌كات. چونكه ده‌وڵه‌ت به‌‌ سه‌رچاوه‌ی هێزی ڕه‌وای فه‌رمانپێكه‌ری پابه‌ندكه‌ر داده‌ندرێت، هه‌ر بۆیه ‌ململانێیه‌كان ڕوووه‌و ده‌وڵه‌ته‌.

به‌گشتی، زانایان بڕوایان وایه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی مۆدێرن ڕێكخراویكی سیاسیی كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مێژوویییه‌، كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ نه‌ته‌وه‌. هه‌ر ده‌وڵه‌تێكیش پێویسته‌ 1-  هه‌رێم یاخود خاك و جوگرافیا (Territory)یه‌كی هه‌بێت 2-   خه‌ڵك یاخود نه‌ته‌وه‌ و دانیشتووان (Population)ی هه‌بێت 3- خاوه‌ن  حكوومه‌ت (Government)  و بیرۆكراسییه‌ك بۆ ده‌سه‌ڵاتداری بێت. 4- خاوه‌ن  ده‌سه‌ڵاتێكی باڵا و ڕه‌ها، واتا سه‌روه‌ری (Sovereignty) بێت. ئه‌م چوار ڕه‌گه‌زه‌ ده‌وڵه‌ت پێك دێنن و پێكهێنه‌ره‌كانی هه‌ر ده‌وڵه‌تێكی مۆدێرنن.

ده‌وڵه‌ت (state) له‌ ڕیشه‌ی لاتینی "stat" به‌مانای "ڕاوه‌ستان" و، به‌ وردتر له‌ وشه‌ی (Status) به ‌واتای "دۆخی جێگیر" هاتووه‌. به‌ شێوه‌یه‌ك كه‌ له‌ دونیای ڕاسته‌قینه‌یشدا ده‌وڵه‌ت جێگیره‌ و ناگۆرێت و ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌گۆڕێت  حكوومه‌ت و سیسته‌می سیاسیی و حوكمڕانه‌كانن. بۆ نموونه:‌ عێراق پێش 2003  و پاش 2003 ، یاخود ئێران پێش 1979 و پاش 1979، كه‌ هه‌ر دوو ده‌وڵه‌ت دوو سیسته‌می جیاواز و ده‌ستووری جیاواز و فه‌لسه‌فه‌ی حوكمڕانی و ده‌سه‌ڵاتداریی زۆر جیاوازیان هه‌بوو. ئه‌م به‌رده‌وامییه‌یش په‌یوه‌ندیی به تایبه‌تمه‌ندیی‌ چه‌مكێكی ده‌وڵه‌ته‌وه‌ هه‌یه‌ به‌ ناوی "سه‌روه‌ری"‌.

ئه‌وه‌ی سه‌ره‌نجڕاكێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ له‌ زمانی فارسیدا "ده‌وڵه‌ت" به‌ مانای "سه‌روه‌ت و سامان"  و خێر و خۆشی و به‌خت و چاره‌نووسی باش دێت. له‌ زمانی كوردیش، له‌ ئه‌ده‌بیاتی گشتیدا به‌ كه‌سی خاوه‌ن سامان ده‌گوترێت "ده‌وڵه‌مه‌ند"، كه‌ به‌ مانای هه‌مان  "خاوه‌ن ده‌وڵه‌ت"  واتا خاوه‌ن سه‌روه‌ت و سامان دێت.

سه‌روه‌ری (Sovereignty):

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی، سه‌روه‌ری، دوو ڕه‌هه‌ندی ناوخۆیی و ده‌ره‌كیی هه‌یه‌. له‌ ڕێككه‌وتننامه‌ی مۆنته‌ ڤیدیۆ له‌ ساڵی 1933 له‌ مادده‌ی (1)یدا، سێ(3) تایبه‌تمه‌ندی، یان بنه‌ما بۆ ده‌وڵه‌ت ده‌ستنیشان كران: ا- دانیشتووان ب- وڵات یاخود خاك ج –  حكوومه‌ت و سه‌روه‌ری.

له‌ بڕگه‌ی (1) له‌ مادده‌ی (2) و هه‌روه‌ها له‌ بڕگه‌ی (4) له‌ مادده‌ی (2) و له‌ بڕگه‌ی (7) له‌ مادده‌ی (2)ی میساقی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كاندا ده‌وڵه‌تان یه‌كسانن، بێجگه‌ له‌ كاتێك كه‌ ئاشتی و ئاسایشی نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌كه‌وێته ‌ژێر هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسییه‌وه‌. هه‌روه‌ها ڕاگه‌یێندراوی بنه‌ماكانی یاسای نێونه‌ته‌وه‌یی ده‌رباره‌ی په‌یوه‌ندیی دۆستانه‌ و هاوكاریی نێوان ده‌وڵه‌تان له‌ ساڵی 1970 جه‌خت له‌سه‌ر یه‌كسانیی سه‌روه‌ریی ده‌وڵه‌تان ده‌كاته‌وه‌.

سه‌روه‌ری، به‌ باڵاترین ده‌سه‌ڵات یاخود هێزی ده‌وڵه‌ت داده‌ندرێت كه‌ هیچ هێز و ده‌سه‌ڵاتێك له‌ سه‌رووی هێز و ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌ت نییه‌ و پابه‌ند و ملكه‌چی هیچ یاسای باڵاتر له‌ خۆی و هه‌روه‌ها هێز و دامه‌زراوه‌ و ده‌سه‌ڵاتێكی تر نابێت (هه‌رچه‌نده‌ ئێستا سه‌روه‌ریی ڕه‌ها، به‌ مانا كلاسیكییه‌كه‌ی، بوونی نه‌ماوه، به‌تایبه‌ت له‌ پرسه‌كانی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئاسایش و ئاشتیی نێونه‌ته‌وه‌یی و پێشیلكردنی مه‌ترسیداری مافه‌كانی مرۆڤ‌).

سه‌روه‌ری،‌ به‌ تایبه‌تمه‌ندیی بنچینه‌ییی ده‌وڵه‌ت داده‌ندرێت، نه‌ك  حكوومه‌ت یاخود هیچ تاك و حیزب و گرووپ و بنه‌ماڵه‌ و ڕێكخراوێكی سیاسیی دیكه‌. بۆیه‌یشه‌‌ سه‌روه‌ری دابه‌ش نابێت و ئه‌گه‌ر دابه‌ش بێت، ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت دابه‌ش ده‌بێت.

بۆ نموونه‌ عێراق؛ ئه‌گه‌ر سه‌روه‌رییه‌كه‌ی له‌ نێوان عێراق و هه‌رێمی كوردستاندا دابه‌ش بێت، ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌تێك به‌ ناوی ده‌وڵه‌تی عێراق بوونی نامێنێت. له ‌لایه‌كی تر،‌ ده‌ستوور و په‌رله‌مان نیشانه‌ و ده‌ربڕی ئه‌و سه‌روه‌رییه‌‌ن‌ (كه ‌تایبه‌ته‌ به‌ نه‌ته‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كه‌،‌ هه‌ر بۆیه پێی ده‌گوترێت ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌). لێره‌وه‌یه‌ كه‌ دیسانه‌وه بوار و ڕه‌هه‌ندی ناوخۆییی سه‌روه‌ریی ده‌وڵه‌ت، تێكه‌ڵاوی و ئاڵۆزییه‌ك‌ له‌ نێوان حكوومه‌ت و ده‌وڵه‌تدا دروست ده‌كات. له‌ ئاستی ده‌ره‌كیش، ئه‌وه‌ ئازادیی سیاسی و یاسایی له‌ كۆنترۆڵ و ده‌ستێوه‌ردانی ده‌ره‌كی له‌ كاروباری ناوخۆییی ده‌وڵه‌ت دێته‌ ئاراوه‌ و، بۆیه‌ ده‌وڵه‌ت له‌ ئاستی نێوده‌وڵه‌تیدا سه‌ره‌كیتیرین بكه‌ر و كه‌سایه‌تیی یاساییی یاسای نێوده‌وڵه‌تی و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كانه‌ له‌ پاڵ ئه‌كته‌ره‌كانی تری ناده‌وڵه‌تی.

ڕاستییه‌كه‌ی، له‌ ئاستی ناوخۆیییه‌ كه‌ كێشه‌ و ناڕوونی و ئاڵۆزی هه‌یه‌. به‌م مانایه‌ كه‌ ده‌سه‌ڵاته‌كان (یاسادانان- Legislature ، جێبه‌جێكردن- Executive و دادوه‌ری- Judiciary)، كه‌ حكوومه‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای سیسته‌مێكی سیاسی تایبه‌ت له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تدا باسكی جێبه‌جێكردنی ئه‌و سه‌روه‌رییه‌ن، به‌ڵام یه‌كتر "هاوسه‌نگ و كۆنترۆڵ" ده‌كه‌ن.

سیاسه‌ت‌ (Politics):

 چه‌مك و پێناسه‌ی سیاسه‌ت، ناڕوونیی زۆری تێدایه. به‌ڵام ئه‌م تێكئاڵاوی و لێكدراوییه،‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌ره‌تای دروستبوون  و هاتنه‌كایه‌ و به‌كارهێنانی له‌ یۆنانی كۆن، كه‌ سیاسه‌ت (πολιτικός politikos)، به‌ مانی شار بوو و شاریش هه‌م كۆمه‌ڵگه‌ و هه‌میش بریتی بوو له‌ ده‌وڵه‌ت و سیاسه‌ت. ‌بۆیه‌ ده‌وڵه‌ت، كۆماری و سیاسه‌تیش (State-polity) یه‌ك ڕیشه‌یان هه‌یه‌ و له‌م چوارچێوه‌یه‌دا مانا په‌یدا ده‌كات. State (polity) . بۆیه‌ ئه‌م ناروونییه‌، ڕه‌گ و ڕیشه‌ی مێژووییی هه‌یه‌.

له‌م ڕوانگه‌یه‌وه،‌ ئه‌گه‌ر حكوومه‌ت كۆمه‌ڵه‌ دامه‌زراوه‌یه‌كی پێویست بێت‌ بۆ به‌كارهێنان و جێبه‌جێكردنی سه‌روه‌ری و، به‌م پێیه‌یش "بڕیاردان"، لێره‌وه‌ له‌ گشتیترین مانا و پێناسه‌دا‌ "سیاسه‌ت" بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ كرده‌وه‌یه‌كی ده‌وڵه‌ت (ناوخۆیی و ده‌ره‌كی)  و هه‌روه‌ها له‌ناو ده‌وڵه‌تدا. لێره‌،‌ ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ له ‌كاتی كێشه‌ و ململانێ و جیاوازییه‌كان و خراپبه‌كارهێنانی ده‌سه‌ڵات، ئه‌وه‌ كێشه‌كه‌ له‌ خودی ده‌وڵه‌ت و ئه‌ركه‌كانی  نییه‌، به‌ڵكوو له‌ چۆنیه‌تیی سیاسه‌تكردن به‌گشتی و میكانیزمه‌كانی (ڕه‌وا و ناڕه‌وا) یاسادانان و جێبه‌جێكردنی و دادوه‌ریكردنه‌. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌، سیاسه‌ت "ئه‌كت" یاخود "كردار"ی بڕیاردان و جێبه‌جێكردنه‌. به‌م مانایه،‌ سیاسه‌ت خاوه‌ن (بكه‌ر-Subject) و (بابه‌ت- Object)ه‌‌.

بكه‌ری سیاسه‌ت، حكوومه‌ت (به ‌مانا فراوانه‌كه‌ی)، واته‌ دامه‌زراوه‌كانی بڕیاروه‌رگرتن و جێبه‌جێكردنن، بابه‌تی كرده‌وه‌كه‌یش تاك و گرووپ و به‌گشتی كۆمه‌ڵگایه‌. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ سیاسه‌ت، به‌مانا دیاریكراو و ده‌ستنیشانكراو و به‌ر‌جه‌سته‌كه‌ی له‌ كۆمه‌ڵگادا، واته‌ (دروستكردنی بڕیاری سیاسی- Plolitical decision making)، هێزی پێویسته‌. سه‌ر‌چاوه‌ی به‌ده‌ستهێنانی ئه‌م هێزه‌یش جۆراوجۆر و جیاوازه‌، وه‌كوو: یاسایی، مێژوویی، كه‌لتووری، خواوه‌ندی و ئایینی، ئایدۆلۆژیك و ...هتد. له‌به‌ر ئه‌وه‌،‌ ئێمه‌ له‌ ده‌وڵه‌ته‌كاندا سیاسه‌تی جیاوازی ئابووری، كه‌لتووری و ئه‌منی و...هتد، ده‌بینین.

‌بۆیه‌‌، بۆ خودی "ده‌وڵه‌ت" شێوازی بڕیاردان گرنگ نییه‌ و به‌پێی سیسته‌می سیاسیی هه‌ر وڵاتێك ده‌گۆڕێت، بۆ نموونه‌: دیموكراسی یاخود نادیموكراسی. لێره‌وه‌یه‌ كه‌ جۆری ئه‌م په‌یوه‌ندی و سه‌رچاوانه‌ی هێز‌ و هه‌روه‌ها شێواز و پرۆسه‌ی بڕیاڕوه‌رگرتنه‌یه (سیاسه‌ت)‌‌ كه‌ سیسته‌می سیاسی ده‌ستنیشان ده‌كات، وه‌كوو سه‌رۆكایه‌تی (ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مریكا)، په‌رله‌مانی (ئه‌ڵمانیا)، تێكه‌ڵاو یا نیمچه‌ سه‌رۆكایه‌تی (فه‌ره‌نسا)، به‌كۆمه‌ڵ (سویسرا) و..هتد.

 به‌ڵام خودی ده‌وڵه‌ت، به‌پێی جۆری په‌یوه‌ندیی نێوان ناوه‌ند و یه‌كه‌ جوگرافی و ئیدارییه‌كان ته‌نیا دوو جۆری "ده‌وڵه‌تی ساده"‌ و "ده‌وڵه‌تی لێكدراو یا فیدرالی‌"  پێك دێنێت. بۆ جێبه‌جێكردن و په‌یڕه‌وكردنی ده‌سه‌ڵات له‌ ڕێگه‌ی هێزی ڕه‌وا‌وه،‌ ده‌وڵه‌ت دامه‌زراوه‌ی پێویستی گه‌ره‌كه‌ كه‌ به‌گشتی پێی ده‌گوترێت حكوومه‌ت. بۆیه‌ ئه‌و په‌یوه‌ندی و ڕێكخستن و به‌ڕێوه‌بردنه‌ له‌ سیسته‌می سیاسیدا (هه‌ر سیسته‌مێكی سیاسی) له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستووردا ده‌ستنیشان ده‌كرێت و له‌ ڕێگه‌ی كرده‌وه‌ی "سیاسه‌ت" به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت، له ‌لایه‌ن  حكوومه‌ته‌وه‌ بڕیار وه‌رده‌گیرێت و جێبه‌جێ و په‌یڕه‌و ده‌كرێت.

كه‌واته‌، ئه‌وه‌ ده‌وڵه‌ت نییه‌ كه‌ دیموكراتیك یا نادیموكراتیكه‌،‌ به‌ڵكوو ئه‌وه‌‌ ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ی هێز، واته‌ په‌یوه‌ندیی نێوان كۆمه‌ڵگه‌ و  حكوومه‌ته‌ كه‌ به‌پێی جۆری سیسته‌می سیاسی، ده‌توانێت دیموكراتیك یا نادیموكراتیك بێت.

 

جۆرەكانی دەوڵەت:

یەکەم: دەوڵەتی سادە:

دەوڵەتی سادە ئەو دەوڵەتەیە كە تێیدا تەنها یەك سەنتەری دەسەڵات، بوونی هەیە و دەسەڵات تەنها لە دەست حكوومەتی ناوەندییە و هەموو كاروبارەكانی ناوخۆ و دەرەوە بەڕێوە دەبات و یەك بنەمای یاساییی هەیە، ئەویش دەستووری دەوڵەتە كە لەسەر هەموو پارچەكانی دەوڵەت جێبەجێ دەبێت. سەروەری، تێیدا لە یەك سەنتەر كۆ بووه‌تەوە و دابەش ناكرێت.

دەوڵەتی سادە، پێك دێ لە یەك دەسەڵاتی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری، كە لە دەستوور دیاری كراون و لەسەر هەموو پارچەكانی دەوڵەت زاڵ دەبێت و خاوەن دەسەڵاتێكی سەنتراڵییە كە هەموو پشكەكان و یەكپارچەییی دەوڵەت دەپارێزێت، یەكەكانی دیكە تەنها ڕۆڵی ناوەنجییان هەیە و پاشكۆی سەنتەرن.

دەوڵەتە سادەكان، لەبەر یەكبوونی سەنتەری دەسەڵات، بە دەوڵەتی یەكبوو ناو دەبردرێن. بەڵام دەبێت ئەو ڕاستییە دیاری بكەین كە دەوڵەتی سادە، لەبەر بوونی ناوەندێتیی سیاسی، دەوڵەتێكی یەكبووە، ئەمه‌یش ڕێگر نییە لە بەردەم بوونی زیاتر لە یەك ناوەندی بەڕێوەبردن. لەسەر ئەم بنەمایە، دەكرێت ئەم جۆرە دەوڵەتانە خاوەنی یەك شێوەی جێگیر نەبن بەڵكوو دەوڵەتە سادەكان دابەش دەبن بۆ دوو جۆری بنەڕەتی: دەوڵەتی یەكبووی خاوەنی یەك ناوەندی سیاسی و بەڕێوەبردن، دەوڵەتی یەكبووی خاوەنی یەك ناوەندی سیاسی، بەڵام زۆر ناوەندی بەڕێوەبردنی هەبێت.

دەوڵەتی سادە، بۆ ئاسانیی بەڕێوەبردنی كاروباری هاووڵاتیان، دابەش دەبێت بۆ یەكەكان یان هەرێمەكان یان پارێزگاكان یان بەڕێوەبەرایەتییەكان كە لە هاووڵاتی نزیك دەبن، ئەوه‌یش توانایەكی سنووردار لە سەربەخۆیی و دەسەڵاتە دیاریكراوەكانی دەبەخشێتە فەرمانڕەواییی ناوخۆیی. دروستبوون و بەردەوامبوونی، دەوستێتە سەر بڕیاری حكوومەتی ناوەندی.

بەم شێوەیە ئەو دەوڵەتە، لە ڕووی دەرچوونی گشت بڕیارەكانی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری كە لە سەنتەری دەسەڵاتن لە پایتەخت، لە لایەن بەڕێوەبردنێكی ناوەندیی ڕەهاوە بەڕێوە دەبردرێت و ئەم بڕیارانه‌یش لە لایەن سەرۆكی یەكەكانی بەڕێوەبردنی وەك پارێزگاكان و دەسەڵاتەكانی خوارتر، جێبەجێ دەكرێن.

دەسەڵاتی ناوەندی، تاكە دەسەڵاتە كە سەرۆكی یەكە كارگێڕییەكان و ئەندامانی دەستە خۆجێیییەكان دابمەزرێنێ‌، ئەمه‌یش دیارترین ئامرازە كە دەسەڵاتی ناوەندی، كاریگەریی خۆی بەسەر ناوچەكاندا دەسەپێنێ‌. بۆیە زۆربەی دەوڵەتەكانی جیهان دەوڵەتی سادەن وەكو توركیا، ئێران، فەرەنسا، ئوردن و...هتد.

دووەم: دەوڵەتی لێكدراو (مركب):

ئەم جۆرە دەوڵەتە، پێك دێ لە كۆكردنەوەی زیاتر لە یەك دەوڵەت، یان دابەشكردنی دەسەڵاتی ناوەندی لە دەوڵەتە سادەكاندا لە نێوان زیاتر لە یەك سەنتەری هێز، كه‌ هەموویان لە بەكارهێنانی بەشێكی دەسەڵاتی سیاسی لە چوارچێوەی دەوڵەتدا بەشدارن. مێژوو، زیاتر لە یەك شێوازی دەوڵەتی لێكدراومان نیشان دەدات. دیارترین و بەردەوامترینیان ئەوەیە كە ئەمڕۆ پێی ده‌گوترێ "دەوڵەتی فیدراڵی"، كە بۆ بەدیهێنانی چەند ئامانجێكی هاوبەش پێك دێت. بەهێزیی دەوڵەتە لێكدراوەكە، بە گوێرەی دابەشكردنی دەسەڵاتەكان لە نێوان دەسەڵاتی دەوڵەتی یەكگرتوو و ئەو یەكانەی كە پێكی دەهێنن، دەگۆڕێت.

 

ده‌وڵه‌ت و سیسته‌می سیاسی:

  دەوڵەتی مۆدێرن لەسەر بنەمای پەیوەندیی تاك و بنەماڵەیی نییە، بەڵكوو پەیمان و ڕەزامەندیی كۆمەڵایەتییە. بەگشتی، دەوڵەت بە مەبەستی هەندێك ئەركی تایبەت و دیاریكراو دادەنرێ‌ و پاساوی خۆی لە وەها دامەزراوێك وەدەست دەخا. به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی مەبەست لە دامەزراندنی دەوڵەت، پارێزگاریكردنه‌ لە مافه‌ سروشتی و مەدەنیی تاكەكان، هه‌روه‌ها گەرەنتیكردنی گیان و ماڵ و ئازادی تاكه‌كانی ئه‌ندام له‌ ده‌وڵه‌ت. له‌م ڕوانگه‌یه‌وه‌ ئامانجی دەوڵەت ده‌بێته‌ بنەمای ڕەوایەتییەكەی. بەپێی تیۆریی پەیمانی كۆمەڵایەتی، یاسا دەرەنجامی ویستی هاووڵاتیانە. لە ڕاستیدا ڕەواییی دیموكراتیكە كە هەڵگری چەمكی پەیمانی كۆمەڵایەتییە و یاسا، ویستی گشتیی دەسەڵاتداریەتیی هاووڵاتیانە و سیستەم، دەرەنجامی پەیمانی كۆمەڵایەتییە بۆ دابینكردنی ئارامی و ئاسایش.

لێره‌دا ناچینه‌ نێو پێناسه‌ جۆراوجۆره‌ هزرییه‌كان و ڕوانگه‌ فه‌لسه‌فی و یاسایییه‌كان بۆ كه‌سایه‌تیی ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام به‌گشتی ده‌وڵه‌ت دامه‌زراوه‌یه‌كی سیاسی- یاسایییه‌ كه‌ باڵاترین هێما و نیشان و ڕه‌نگدانه‌وه‌ی په‌یوه‌ندیی هێز و سه‌روه‌ریییه‌. هه‌ر وه‌كوو له‌ بیروڕای زانای كۆمه‌ڵناسی ئه‌ڵمانی "ماكس ڤیبه‌ر" ده‌رده‌كه‌وێت كه،‌ ده‌وڵه‌ت بریتییه‌ له‌ "كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی مرۆیی، كه‌ هه‌ڵگری قۆرخكردنی به‌كارهێنانی هێزی ڕه‌وایه له‌ هه‌رێم و خاكێكی دیاریكراودا."‌ به‌م پێیه‌یش ده‌وڵه‌ت هێمای به‌رژه‌وه‌ندیی گشتییه‌ و دامه‌زراوه‌یه‌كی ئه‌خلاقی، ئایینی و ئابووری نییه‌ و، ئه‌ركه‌كانیشی جیاوازن. پاراستن و ده‌سته‌به‌ركردنی ئاسایش و ئارامی، پاراستن و ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌ سروشتییه‌كان و دروستكردنی یه‌كپارچه‌ییی كۆمه‌ڵایه‌تی، له‌ گرنگترین ئه‌ركه‌كانی ده‌وڵه‌تن.

سه‌رچاوه‌كانی دروستبوون و چۆنیه‌تیی ده‌وڵه‌تیش، جیاوازییان له‌گه‌ڵ جۆره‌كانی  حكوومه‌ت و سیسته‌می سیاسیدا هه‌یه‌. لێره‌وه،‌ چۆنیه‌تی و شێوازی دروستبوونی ده‌وڵه‌ت، بۆ‌ دوو ڕوانگه‌ی سه‌ره‌كی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌: 1- ئۆرگانیكی و سروشتییه‌، وه‌ك چۆن له‌ بیروڕای ئه‌ره‌‌ستۆ و هیگڵدا ڕه‌نگی داوه‌ته‌وه‌ 2- دروستكراو و ئامرازی و گرێبه‌ستییه‌، هه‌روه‌كوو له‌ بیروبۆچوونی "جۆن لۆك" و "تۆماس هۆبز"دا هاتووه،‌ كه‌ ئه‌ركی پاراستن و دابینكردنی ئاسایش و ئاشتی و ئازادییه‌ مه‌ده‌نییه‌كانه‌.

له ‌بنه‌ڕه‌تدا ئه‌ركی ده‌وڵه‌ت، جه‌نگ و به‌رگری له ‌هه‌ڕه‌شه‌ی ده‌ره‌كی و پاراستنی ئاسایش بووه‌ له‌ ناوخۆ. به‌ڵام مه‌به‌ستی ئێمه‌ "ده‌وڵه‌تی مۆدێرنه‌"، چونكه‌ ده‌وڵه‌تی نوێ، په‌یوه‌ندیی به‌ مۆدێرنیته‌ی سیاسییه‌وه‌ هه‌یه‌، نه‌ك شیوازه‌كانی تری ده‌وڵه‌ت كه‌ له‌ مێژوودا هه‌بوو وه‌كوو: ده‌وڵه‌تی فیوداڵی و ئیمپراتۆری و...هتد. له ‌بنه‌ڕه‌تدا ده‌وڵه‌تی مۆدێرن بۆ پاراستنی مافی تاكه‌كان (یه‌كسانیی سیاسی) و مافه‌ مه‌ده‌نی و تایبه‌ته‌كان هاتووه‌ته‌ ئاراوه‌ و به‌م پێیه‌یش، له ‌ڕێگه‌ی ده‌ستووره‌وه‌ كۆنترۆڵ ده‌كرێت. هه‌روه‌ها خاڵێكی گرنگ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ "كۆمه‌ڵگه‌ی سیاسی"، ده‌وڵه‌ت پێك دێنێت یاخود بریتییه‌ له‌ ده‌وڵه‌ت، به‌ڵام "كۆمه‌ڵگه‌ی مه‌ده‌نی"  له ‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ ده‌پارێزرێت.

سیستەمە سیاسییەكان بە درێژاییی مێژوو لە سروشتیاندا جیاواز بوون. بە هۆی پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئابووری و كه‌لتووریی هەر كۆمەڵگەیەك، شێوازی دەسەڵاتداریەتی لە هەر سیستەمێكی سیاسیدا، فۆرمێكی تایبەتی بە سیستەمەكە بەخشیوە. بۆیە بە شێوەیەكی گشتی، دەتوانین سیستەمە سیاسییەكان بەسەر چەند جۆرێكدا دابەش بكەین، كە بریتین لە-

1- سیسته‌می سیاسی لە ڕووی سەرچاوەی دەسەڵاته‌وه،‌ كە بریتین لە:

أ. سیستەمی پاشایەتی.

ب. سیستەمی كۆماری.

2- سیستەمی سیاسی لە ڕووی چۆنیەتیی په‌یوه‌ندیی دامه‌زراوه‌كانی ده‌سه‌ڵات و بەڕێوەبردنی دەسەڵاته‌وه‌، كه‌ بریتین لە:

أ- سیستەمی پەرلەمانی، وەكوو "بریتانیا".

ب- سیستەمی سەرۆكایەتی، وەكو "ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا".

ج- سیستەمی ئەنجوومەنی، وەكو "سویسرا".

د- سیستەمی تێكەڵاو، وەكو "فەڕەنسا".

  هه‌ر یه‌كه‌ له‌و سیسته‌مانه‌یش ده‌توانێت دیموكراتیك یاخود نادیموكراتیك بێت. ئەركی هەر دەسەڵاتێكی سیاسی، ڕێكخستنی كاروبارەكانی ناوەخۆ و دەرەوەی دەوڵەتە، كە بنەمای سەرەكیی دەوڵەتە و، ئەم دەسەڵاتە هەڵدەستێت بە ئەركی یاسادانان و جێبەجێكردن و دادوەری بۆ بەڕێوەبردنی كارەكان و پاراستنی ئاسایش و ئارامیی هاووڵاتیان. بۆیە سیستەمی دیموكراسی باشترین سیستەمە كە تا ئێستا توانیویەتی لەسەر ئاستی ناوەخۆ و دەرەوە، بەپێی ئەو ئەرك و بەرپرسیارێتییانەی كە دەسەڵات هەیەتی، بەپێی ئەو بنەمایانەی كە لە تیۆریی گرێبەستی كۆمەڵایەتیدا هاتوون، ئەركەكانی خۆی جێبەجێ‌ بكات.

لە سیستەمێكی دیموكراسیدا دەسەڵات ناكەوێتە سەرووی كۆمەڵگا و هاووڵاتیانەوە، چونكە گه‌ر ده‌سه‌ڵات بخرێته‌ سه‌رووی كۆمه‌ڵگاوه‌،  ئه‌مه‌ وا دەكات كە دەسەڵات ببێتە سەرپەرشتیارێكی دەسەڵاتخواز و سەركوتكەر. بەڵام كاتێك لە كۆمەڵگایەكدا كە ئەندامەكانی دەتوانن لە ڕێگەی ڕێوشوێنە یاسایییەكانەوە بەشداری لە بڕیاردانی ژیانی سیاسی بكەن، لێرەدا دەوڵەت دەبێتە ئامرازێكی پەیوەندی و هەروەها ئامرازێك بۆ بەدیهێنان و پاراستنی بەرژەوەندی و ئامانجە هاوبەشەكان. بەم مانایە كە لە سیستەمێكی دیموكراسیدا، ئەوە حكوومه‌ت نییە كە دەستنیشانی ئەركی هاووڵاتیان دەكات بەڵكوو ئەوە هاووڵاتیانن كە دەستنیشانی ئەركی حكوومه‌ت دەكەن.

  ئەركی سەرەكیی سیستەمی سیاسیی دەوڵەت، دابینكردنی ئاسوودەیییە بۆ كەمكردنەوەی هەژاری و نایەكسانیی كۆمەڵایەتی و، هەروەها دابینكردنی ئاسایشی كۆمەڵایەتی لە ڕێگەی دروستكردنی تۆڕێكی كارامەی دڵنیایی و تەندرووستی، لە هەموو بوارەكانی ژیانی كۆمەڵایەتی و دابەشكردنی سامان بە شێوازێكی دادپەروەرانە، لە ڕێگەی سیستەمێكی خزمەتگوزاریی گشتییه‌وه‌. ئەمه‌یش دەبێتە هۆی ئەوەی كە سیستەم لە ئاستێكی باشدا ئەركەكانی خۆی جێبەجێ‌ بكات. بەڵام لە ئەگەری لاوازیی دەوڵەت و جێبه‌جێنه‌كردنی ئەم ئەركانە، ئەوا سیستەم ڕەوایەتیی خۆی لەدەست دەدات. بە شێوەیەكی گشتی، ئەركەكانی دەوڵەت بریتین لە سێ‌ ئەركی سەرەكی:

  1. پێویستە دەوڵەت لەسەر ئاستی ناوخۆ، هەوڵ بدات ئاسایشی ناوخۆ لە چوارچێوەی دامەزراوە یاسایییه‌كاندا بە میكانیزمی ئاشتیانە بپارێزێت، چونكە دەوڵەت بەرپرسیارە لە ڕێكخستن و یەكگرتووییی ناوخۆیی. ئەم یەكگرتوویییه‌یش ئاشتی و سەقامگیریی كۆمەڵایەتی و سیاسی و ئاسایشیی لێ دەكەوێتەوە.
  2. پێویستە دەوڵەت ڕێز لەو گرێبەستە كۆمەڵایەتییە بگرێت كە لە نێوان خۆی و هاووڵاتیاندا هەیە و لە دەستووردا ڕەنگی داوەتەوە، چونكە بەپێی گرێبەستەكە، دەوڵەت بریتییە لە ویستی هاووڵاتیان. بۆیە لادان لە پرەنسیپ یان بنەماكانی گرێبەستەكە، لادانە لە بنەما و پرەنسیپەكانی مافی مرۆڤ و دادپەروەری و، هەروەها لادانە لە ئەركەكانی دەوڵەت. 
  3. لەسەر ئاستی دەرەوە، پێویستە دەوڵەت، لە ڕێگای میكانیزم و دامەزراوە تایبەته‌كانه‌وه‌، خۆی لە هەڕەشە و مەترسییەكانی دەرەكی بپارێزێت و بەرژەوەندییە نەتەوەیییەكان دەستەبەر بكات. ئەگەر دەسەڵاتێك لەسەر ئاستی ناوخۆ پاڵپشتیی هەبێت، واتا ڕەوایەتیی هەبێت، ئەوا دەتوانێت لە ئاستی دەرەكیش بەرژەوەندییەكانی دەوڵەت باشتر بپارێزێت، یان دەستەبەریان بكات.

 

 
 
« ڕاگه‌یاندنی سه‌ربه‌خۆییی هه‌رێمی كوردستان- عێراق و چه‌ند تێبینییه‌ك
« ستراتیژیی سیاسەتی دەرەوەی کۆماری ئیسلامی لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و کاریگەریی لەسەر هەرێمی کوردستان
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م و حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی دووەم و کۆتایی)
« ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆ، یاخود سیسته‌م و حكوومه‌تی دیموكراتیك؟ (بەشی یەکەم)
« توركیا و ڕووسیا له‌ بارگرژییه‌وه‌ بۆ ئاساییبوونه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان
« ئاسایشی  مرۆیی - ناسنامه‌ییی كورد، له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا
« ده‌رفه‌ت و هه‌ڕه‌شه‌ بونیادی-پێكهاته‌یییه‌كانی دروستبوونی ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان

پێناسە | پەیوەندی | ئەرشیف

هەموو مافەکان بۆ penus.krd پارێزراون